فراتر از قانون
خدایا به من زیستنی عطا کن که در لحظه مرگ بر بی ثمری لحظه ای که برای آن گذشت حسرت نخورم 
قالب وبلاگ

محسن رهامی*

مطابق اظهارات سخنگوی کمیسیون حقوقی و قضایی مجلس شورای اسلامی، در قانون جدید مجازات اسلامی، سن مسوولیت کیفری به 18 سال شمسی افزایش یافت، 


محسن رهامی*

مطابق اظهارات سخنگوی کمیسیون حقوقی و قضایی مجلس شورای اسلامی، در قانون جدید مجازات اسلامی، سن مسوولیت کیفری به 18 سال شمسی افزایش یافت، به این ترتیب، در صورت تایید نهایی این مصوبه، از این پس افرادی که زیر 18 سال تمام باشند، از حیث مسوولیت کیفری، طفل محسوب شده و مشمول مجازات‌های سنگینی چون قصاص و حدود و امثال آن نمی‌شوند. در واقع آنچه که در رسانه‌های خبری از جمله سایت قانون مورخ 21/11/90 از قول سخنگوی کمیسیون مزبور آمده است، مجلس به یکی از مسایل چالش‌برانگیز اجتماعی که در عین حال به موضوعی سیاسی در سطح مجامع بین‌المللی نیز تبدیل شده بود، پاسخ داده و به نحو قانونی بسیار مناسبی این معضل را حل کرده است. به لحاظ سوابق تقنینی، از زمان تصویب اولین قانون مجازات عمومی در ایران در سال 1304 که بخش عمده آن از قانون مجازات عمومی فرانسه معروف به کد ناپلئون (مصوب 1810 میلادی) الهام گرفته بود، سن مسوولیت کیفری 18سال تمام شمسی تعیین شده بود. بنابراین طبق قانون مزبور و اصلاحات بعدی، اشخاص کمتر از سن مزبور، فاقد مسوولیت تام کیفری بوده و بر حسب دسته‌بندی‌های قانونی در سنین 15 تا 18 سالگی از «مسوولیت نقصان یافته» برخوردار بوده و اقدامات تربیتی و بعضا مجازات‌های خفیف‌تری نسبت به او، در صورت ارتکاب جرم، اعمال می‌شد و در سنین کمتر از 15سال نیز انواع اقدامات تامینی و تربیتی، از قبیل نگهداری در کانون‌های اصلاح و تربیت و مراکز آموزشی و پرورشی و کارگاه‌های حرفه‌ای صورت می‌گرفت و در سنین کمتر از شش سال به کلی فاقد مسوولیت بوده و به جهت تربیت و اصلاح به والدین تحویل می‌شد. در قانون مجازات عمومی 1304 و قوانین جزایی ذی‌ربط بعدی، خصوصا قانون مربوط به دادگاه‌های اطفال بزهکاری (مصوب 1338) و قانون اقدامات تامینی و تربیتی (مصوب 1339) جهت چگونگی محاکمه افراد کمتر از 18 سال تمام شمسی و انواع اقدامات اصلاحی و تربیتی که نسبت به این دسته از بزهکاران لازم بود اعمال شود به تفصیل تعیین تکلیف شده بود. ولی با تصویب قانون راجع به مجازات اسلامی در سال 1361 و متعاقب آن قانون مجازات اسلامی مصوب 1370، سن مسوولیت کیفری دستخوش تغییر شده و در این قوانین به‌جای تعیین سن قطعی و مشخص جهت مسوولیت کیفری، از عنوان «حد بلوغ شرعی» استفاده شد و در واقع، قانون مجازات، مساله تعیین سن مسوولیت کیفری را به سکوت گذرانیده و به قوانین دیگر یا منابع معتبر شرعی واگذار کرد، که در امور جزایی خلاف رویه قانونگذاری بوده، به خصوص در امر مهم و چالش‌برانگیزی چون مسوولیت کیفری و اعمال مجازات برابر ماده 49 قانون مجازت اسلامی مصوب 1370 که جایگزین قوانین قبلی از جمله قانون مجازات عمومی مصوب 1304 و قانون راجع به مجازات اسلامی مصوب 1361 شده است.
براساس این قانون «اطفال در صورت ارتکاب جرم مبری از مسوولیت کیفری هستند و تربیت آنان با نظر دادگاه به عهده سرپرست اطفال و عندالاقتضا کانون اصلاح و تربیت اطفال می‌باشد.» در تبصره یک این ماده نیز چنین آمده است «منظور از طفل کسی است که به حد بلوغ شرعی نرسیده باشد»، از آنجا که در مورد «حد بلوغ شرعی» سن قطعی و مشخصی به نحو اجماع تعیین نشده و فقها در رساله‌های عملیه و کتب فقهی استدلالی و تفصیلی نوعا به «علایم بلوغ شرعی» پرداخته‌اند و روایاتی هم که به سن بلوغ شرعی تصریح کرده‌اند بین سنین 9 تا 13 سال در دختران و 15 سال یا بیشتر در پسران برحسب شرایط مختلف، در آنان تردید وجود دارد، بنابراین، اجرای ماده 49 قانون مجازات اسلامی اخیر‌التصویب و تبصره یک آن، در عمل با اختلاف‌نظرها و چالش‌های جدی مواجه بود. در این مورد نوعا محاکم به قانون مدنی، از جمله ماده 1210 آن استناد می‌کردند که در آن سن بلوغ شرعی در دختران 9 سال تمام قمری و در پسران 15 سال تمام قمری تعیین شده است. اعمال این نظر هم چالش‌های بزرگ‌تری ایجاد می‌کرد زیرا همانطوری که گفته شد، در منابع شرعی نوعا علایم و مشخصات بلوغ شرعی مورد توجه واقع شده است و نه یک سن قطعی و مشخص برای بلوغ. ثانیا سن‌های مذکور بین فقهای اسلام اجماعی نیست و اختلاف نظر در سن قطعی بلوغ شرعی در بین فقها وجود دارد، مثلا بعضا 13 سال یا بیشتر را در دختران ملاک می‌دانند و جمع بیشتری 9 سال قمری را. حتی اگر اجماعی هم بین فقهای ما باشد، چون مبنای این اجماع روایات وارده است، این نوع اجماع‌ها که مدرک و مبنای آنها روایت و احادیث است، خود حجت و دلیل مستقلی محسوب نمی‌شوند و با اصطلاح اصولیون: «اجماع مدرکی فاقد حجیت است» علاوه بر آنکه روایات وارده از معصومین(ع) هم بعضا به سن‌های دیگری اشاره دارند و حتی در بعضی روایات به میزان قد و رشد جسمی، به جای سن توجه شده است. به این ترتیب، تعیین سن 9 سال قمری برای مسوولیت کیفری دختران و 15 سال قمری برای پسران، نیز نمی‌تواند یک مبنای قطعی و اجماعی بین همه فقهای اسلام داشته باشد. نکته مهمتر اینکه اصولا دختری که 9 سال تمام قمری داشته باشد (یعنی حدود هشت سال و 9 ماه شمسی) بیشتر کودک محسوب می‌شود تا انسان بالغ، یعنی دختری که مثلا در پایه دوم و یا سوم دبستان تحصیل می‌کند، عرفا انسان بالغ نیست و پذیرفتن اینکه نظر شارع مقدس این باشد که به چنین طفلی مسوولیت تام کیفری همانند اشخاص 50-40ساله تحمیل شود، به نظر غیرواقعی می‌رسد و از همین نقطه می‌توان گفت چنین سنی نمی‌تواند ملاک تعیین مسوولیت کیفری و اجرای مجازات‌هایی چون قصاص باشد. حتی در کشورهایی چون ایران و شرایط اقلیمی مشابه آن، اصولا چنین دخترانی به ندرت به بلوغ شرعی می‌رسند یعنی پیدا شدن علایم بلوغ، چون عادات ماهانه و آمادگی ازدواج و تولید نسل، مگر در بعضی مناطق گرمسیری جنوب ایران و یا در بعضی خانواده‌های خاص. حتی اگر بپذیریم در چنین سنینی، علایم بلوغ شرعی هم پیدا شود، نمی‌توان پذیرفت که رشد فکری و قوه تمییز و به اصطلاح بهتر «رشد جزایی» در چنین سنینی به وجود آمده باشد زیرا اگرچه نوعا افزایش سن با تکمیل عقل و رشد فکری همراه است، اما این دو لازم و ملزوم یکدیگر نیستند. بنابراین صرف‌نظر از اعتراض‌های مجامع بین‌المللی به اعمال مسوولیت کیفری در سنین زیر 18 سال، که خود به لحاظ حفظ حیثیت و حرمت نظام اسلامی در انظار جهانی، موضوع قابل توجه و مستقلی است و باید جداگانه به آن پرداخت، به لحاظ رعایت موازین شرعی دین مبین اسلام، به نظر می‌رسد اصلاح سن مسوولیت کیفری و افزایش آن به 18 سال تمام شمسی توسط نمایندگان محترم مجلس، به یک نیاز اجتماعی جامعه ما پاسخ می‌دهد و نشان از رعایت شرایط زمان و مکان در اجتهاد و تقنین مقررات اسلامی دارد.

*حقوقدان و استاد دانشگاه

 

برگرفته از روزنامه شرق مورخ 24/11/90

 

 

[ دوشنبه ٢٤ بهمن ۱۳٩٠ ] [ ۱٠:٢٤ ‎ق.ظ ] [ مرتضی سراجیان ]
.: Weblog Themes By Pichak :.

درباره وبلاگ

مرتضی سراجیان وکیل پایه یک دادگستری----- آدرس دفتر :اهواز- خ شریعتی (سی متری )بین خ سلمان فارسی و خ کافی روبروی بانک ملی ساختمان خرمی طبقه چهارم واحد 7تلفن ثابت :06132239115 همراه : 09163148807 ---- پذیرش:عصرها از ساعت 18الی 21 به جز پنحشنبه ها و ایام تعطیل
امکانات وب

  • ایران بلاگ
  • فار سی ام اس